Why we ignore the environmental cost of war | Ali Borhani | TEDxSurreyUniversity
TEDx Talks · 2026-04-22
💡 Hızlı Bilgi
1. Savaşlar, yıkım ve yıkımın emisyonları, iklim değişikliğinin en büyük suçlusudur ve yeterince konuşulmamaktadır.
2. Bir varil petrol tartışmalarına odaklanırken, bir varil bomba ve onun yarattığı emisyonlar göz ardı ediliyor.
3. Kahve ve işe gidiş-geliş gibi günlük aktivitelerimizin emisyonları ölçülürken, savaşların emisyonları ihmal ediliyor.
4. "Öldürme eğrisi" (savaşların yoğunluğu) her yükseldiğinde, emisyonlar da artıyor; bu durum kömür tüketimi azalırken emisyonların artmasıyla paralellik gösteriyor.
5. Vietnam'dan günümüze kadar birçok ülkede gerçekleşen askeri operasyonlar, darbeler ve rejim değişikliklerinin emisyonları ölçülmüyor.
6. Bir deniz savaş grubunun veya hava taşıyıcısının hareketlerinin emisyonları, bir sürüş uygulaması kadar kolay hesaplanmıyor.
7. Liberal hegemonya "saunası"nda, hepimiz birlikte terlerken, savaşların yarattığı emisyonlar göz ardı ediliyor.
8. Savaşların görselleştirilmesi, milyonlarca hava sortisi, askeri güç, mühimmat ve bunun sonucunda ortaya çıkan yıkımı içeriyor.
9. Bir ulus çimento ve betondan oluşsaydı, ABD dünyanın en büyük dördüncü emisyon kaynağı olurdu; savaşlar bu yapıların yıkımına ve gömülü karbonun salınımına neden oluyor.
10. Kapsam 1 (ateş), Kapsam 2 (kül) ve Kapsam 3 (sonrasındaki nefes) sadece tedarik zincirleri değil, savaşların yarattığı yıkım ve yeniden yapılanma süreçlerini de kapsıyor.
11. Karbon ayarlama mekanizmaları küresel güneyin emisyonlarını ölçerken, ülkelerin kendi güçleriyle ihraç ettikleri karbonların fiyatı belirsiz.
12. Ulusal olarak belirlenmiş katkılar konuşulurken, uluslararası belirlenmemiş yıkımın maliyeti göz ardı ediliyor.
13. Metanın izlenmesi gibi titiz çalışmalar yapılırken, savaşların yarattığı emisyonlara karşı kayıtsızlık var.
14. İklim ikiyüzlülüğü, otokrasi veya demokrasi meselesi değil, hepimizin ortak sorunu.
15. İstatistikler, üzerine yaslanılan ancak ışık vermeyen lamba direkleri gibi kullanılıyor; savaşların emisyonları göz ardı ediliyor.
16. Barış zamanı istatistikleri, küresel orduların %5,5'lik ayak izini ölçüyor; ancak tatbikatlar, manevralar ve savaşların gerçek emisyonları hesaba katılmıyor.
17. Savaşların gerçek emisyonları toplandığında, bu rakam %20 veya %25'e ulaşabilir.
18. Yapay zeka (AI), protein yapılarının modellenmesinde olduğu gibi, emisyonların gizlenmesini ortaya çıkarmak ve bu yapı taşlarını tanımlamak için kullanılabilir.
19. AI, uydu teknolojisi ve makine öğrenmesi ile yok edilen şehirlerin net bir görüntüsünü sağlayabilir ve emisyonları haritalandırıp simüle edebilir.
20. Ulusal güvenlik bahanesiyle savaş planlarının emisyonları gizlenemez; çünkü rakip ülkeler zaten bu bilgileri biliyor.
21. Kolektif küresel insanlık güvensizliği, savaşların emisyonları açıklanıp ölçülmezse artacaktır.
22. Mimarların bir şehri inşa etmek için harcadığı karbonu hesaplayabildiği gibi, savaşların yarattığı yıkımın emisyonları da hesaplanabilir.
23. İklim tiyatrosunun ötesine geçilmeli ve küresel güneydeki emisyonları ölçmek ve modellemek için laboratuvarlar kurulmalı.
24. Dünya birbirine bağlıdır ve emisyon istisnailiği sona erdirilmelidir.
25. Aldatmaca zamanında gerçeği söylemek devrimci bir eylemdir; AI, uydu kapasitesi ve kolektif bilinçle emisyonları ortaya çıkarmak ve telafi etmek mümkündür.
26. Sapı bizden olan (savaşları başlatanlar) değil, ormana faydalı olan olmalıyız; aletlerimiz ve bilincimizle emisyon istisnailiğini durdurmalıyız.
📊 Detaylı Açıklama
1. Savaşların İklim Suçlusu Olarak Göz Ardı Edilmesi: Konuşmacı, günümüzde bir varil petrolün tartışmalarına odaklanırken, bir varil bombanın yarattığı yıkım ve emisyonların tamamen göz ardı edildiğini vurguluyor. Kahve tüketimi veya işe gidiş-geliş gibi günlük aktivitelerin emisyonları ölçülürken, savaşların devasa çevresel etkisinin hesaba katılmaması büyük bir çelişki.
2. "Öldürme Eğrisi" ve Emisyon İlişkisi: Keeling eğrisi (CO2 emisyonları) ile paralel olarak, konuşmacı "öldürme eğrisi" olarak adlandırdığı savaşların yoğunluğunu gösteren bir grafik çiziyor. 1958'den beri kömür tüketimi azalırken emisyonların arttığına dikkat çekerek, savaşların emisyonlar üzerindeki doğrudan ve dolaylı etkisine işaret ediyor. Bu, iklim değişikliği ile savaşlar arasında güçlü bir bağ olduğunu gösteriyor.
3. Askeri Operasyonların Ölçülmeyen Emisyonları: Konuşmacı, ABD'nin son 80 yılda gerçekleştirdiği 69 askeri operasyon, darbe ve rejim değişikliği gibi eylemlerin emisyonlarının kimse tarafından ölçülmediğini belirtiyor. Bir deniz savaş grubunun veya hava taşıyıcısının Basra Körfezi'ne veya Karayip Denizi'ne hareketi gibi durumların emisyonlarının basit bir sürüş uygulaması kadar kolay hesaplanmadığına dikkat çekiyor.
4. Liberal Hegemonya ve Göz Ardı Edilen Emisyonlar: Konuşmacı, son otuz beş yıldır yaşanan "liberal hegemonya saunası" durumunu tanımlıyor. Bu ortamda, yüz binlerce askerin havayoluyla taşınması, binlerce kilometre öteden gönderilmesi, askeri güçlerin, helikopterlerin, savaş jetlerinin, milyonlarca hava sortisinin, mühimmatın ve bunun sonucunda ortaya çıkan yıkımın (hastaneler, tedarik zincirleri, ikram hizmetleri dahil) yarattığı emisyonların kimse tarafından hesaba katılmadığını vurguluyor.
5. Savaşların Yıkıcı Etkisi ve Gömülü Karbon: Bir ulus çimento ve betondan oluşsaydı, ABD'nin dünyanın en büyük dördüncü emisyon kaynağı olacağını belirten konuşmacı, savaşların bu yapıların (hastaneler, okullar, köprüler, şehirler, su arıtma tesisleri, üniversiteler, yollar) yıkılmasına yol açtığını ve bu altyapıdaki "gömülü karbonun" hiç konuşulmadığını söylüyor. Bir şehrin haritadan silinmesinin, savaşların ikinci katmanı olan ve ölçülmeyen Kapsam 2 emisyonları anlamına geldiğini belirtiyor.
6. Kapsam 1, 2 ve 3'ün Ötesi: Konuşmacı, Kapsam 1 (doğrudan emisyonlar), Kapsam 2 (dolaylı emisyonlar) ve Kapsam 3'ün (diğer dolaylı emisyonlar) sadece satın alınan bir masanın tedarik zincirleri olmadığını, Kapsam 1'in ateş, Kapsam 2'nin kül ve Kapsam 3'ün ise sonrasındaki nefes olduğunu ifade ediyor. Bunları, hepimizin paylaştığı, ancak konuşulmayan yaralar olarak görüyor. Yıkılan şehirlerin yeniden inşa edilmesi için gereken çelik fabrikaları ve beton santrallerinin emisyonları da bu kapsamda değerlendiriliyor.
7. Karbon Ayarlama Mekanizmaları ve İklim İkiyüzlülüğü: Konuşmacı, küresel güneyden gelen her ürünün emisyonlarının ölçülüp vergilendirildiği karbon ayarlama mekanizmalarını eleştiriyor. Kendi güçleriyle ihraç ettikleri karbonların fiyatının ne olduğu sorusunu soruyor. Ulusal olarak belirlenmiş katkılar (NDC'ler) konuşulurken, uluslararası belirlenmemiş yıkımın maliyetinin göz ardı edildiğini belirtiyor. Metanın tek bir molekülünün bile dijital sertifika ile izlenmesine karşın, savaşların neden olduğu emisyonlara karşı gösterilen kayıtsızlığı "iklim ikiyüzlülüğü" olarak nitelendiriyor.
8. İstatistiklerin Yanlış Kullanımı ve Savaşların Gerçek Ayak İzi: Andrew Lang'in "istatistikleri sarhoş bir adamın lamba direğini kullanması gibi kullanmak" sözünü hatırlatan konuşmacı, barış zamanı istatistiklerinin küresel orduların %5,5'lik ayak izini ölçtüğünü ancak tatbikatlar, manevralar ve savaşların gerçek emisyonlarını hesaba katmadığını belirtiyor. Savaşların yarattığı yıkım, jet yakıtı, tankların kullandığı dizel, şehirlerin yıkımı ve yeniden inşa süreçleri hesaba katıldığında, bu rakamın %20 veya %25'e ulaşabileceğini öne sürüyor.
9. Yapay Zeka ve Emisyonların İzlenmesi: Konuşmacı, yapay zekanın (AI) protein katlanma gizemini çözmede olduğu gibi, emisyonların gizlenmesini ortaya çıkarmak ve bu yapı taşlarını tanımlamak için kullanılabileceğini heyecanla belirtiyor. AI, uydu teknolojisi ve makine öğrenmesi ile yok edilen şehirlerin net bir görüntüsüne ulaşmanın, emisyonları haritalandırmanın ve simüle etmenin mümkün olduğunu vurguluyor. Bu teknolojilerle hükümetlere ve liderlere "yanlış yoldasınız" deme gücünün elde edilebileceğini söylüyor.
10. Ulusal Güvenlik Bahanesi ve Kolektif İnsanlık Güvensizliği: Ulusal güvenlik bahanesiyle savaş planlarının emisyonlarının gizlenemeyeceğini, çünkü rakip ülkelerin zaten bu bilgileri bildiğini belirtiyor. Eğer savaşların emisyonları açıklanıp ölçülmezse, kolektif küresel insanlık güvensizliğinin artacağını vurguluyor.
11. Şehirlerin Yıkımı ve Yeniden İnşasının Emisyonları: Uyduların bir dizüstü bilgisayarın plaka numarasını veya boyutunu görebildiği bir çağda, mimarların bir şehri inşa etmek için harcadığı karbonu hesaplayabildiği gibi, savaşların yarattığı yıkımın emisyonlarının da hesaplanabileceğini söylüyor. Bir şehrin yeniden inşa edilmesi durumunda ortaya çıkacak emisyonların ne olacağı sorusu soruluyor.
12. İklim Tiyatrosunun Ötesine Geçmek ve Borçluluk: Konuşmacı, "iklim tiyatrosunun" ötesine geçilmesi gerektiğini ve küresel güneydeki emisyonları ölçmek ve modellemek için laboratuvarlar kurulması gerektiğini savunuyor. On yıllardır emisyonları hakkında ders verilen küresel güneye karşı bir borçluluk olduğunu belirtiyor. Dünya'nın birbirine bağlı olduğunu ve emisyon istisnailiğinin sona erdirilmesi gerektiğini vurguluyor.
13. Gerçeği Söylemek ve Emisyon İstisnailiğini Sona Erdirmek: Aldatmaca zamanında gerçeği söylemenin devrimci bir eylem olduğunu belirten konuşmacı, AI, uydu kapasitesi ve kolektif bilinçle emisyonları ortaya çıkarmak, simüle etmek ve telafi etmek için bir araya gelme çağrısında bulunuyor. Bu, sadece para değil, aynı zamanda hepimizin bu işin içinde olduğunu gösteren bir netlik sağlayacaktır.
14. Sapı Bizden Olanlar ve Ormana Faydalı Olanlar: Konuşmacı, ormancı ve yaşlı meşe ağacı hikayesiyle, savaşları başlatan "sapı bizden olanlar" yerine, ormana faydalı olanlar gibi hareket etmemiz gerektiğini ima ediyor. Aletlerimizi (AI, teknoloji, bilinç) kullanarak emisyon istisnailiğini durdurma ve sona erdirme çağrısı yapıyor.
🎯 Uzman Yorumu
Bu konuşma, iklim değişikliği tartışmalarında genellikle göz ardı edilen kritik bir boyutu, yani savaşların ve askeri faaliyetlerin çevresel etkisini muazzam bir şekilde ortaya koyuyor. Konuşmacının kişisel deneyimleriyle harmanladığı bu analiz, sadece istatistiksel bir veri sunmakla kalmıyor, aynı zamanda bu konunun ne kadar acil ve önemli olduğunu da hissettiriyor.
Askeri Faaliyetlerin Gizli Karbon Ayak İzi: Konuşmacının belirttiği gibi, orduların küresel ayak izinin %5,5 olarak ölçülmesi bile oldukça yüksek. Ancak bu rakamın, tatbikatlar, konuşlandırmalar, mühimmat kullanımı, lojistik destek ve savaşların neden olduğu yıkımın yeniden inşası gibi unsurları tam olarak yansıtmadığı açık. Özellikle "gömülü karbon" kavramı, savaşların sadece anlık emisyonlar yaratmadığını, aynı zamanda altyapıların yıkımıyla uzun vadeli çevresel zararlara yol açtığını gösteriyor. Bir uzmanın gözüyle bakıldığında, bu, mevcut karbon muhasebe sistemlerinin en büyük eksikliklerinden biri. Savaşların emisyonlarının şeffaf bir şekilde raporlanması ve uluslararası iklim anlaşmalarına dahil edilmesi, iklim mücadelesinde devrim niteliğinde bir adım olacaktır.
Yapay Zeka ve Uydu Teknolojisinin Potansiyeli: Yapay zeka ve uydu teknolojisinin bu alanda kullanılması fikri son derece heyecan verici ve gerçekçi. Protein katlanması gibi karmaşık bir problemi çözebilen AI'nın, savaşların emisyonlarını izleme ve modelleme konusunda da benzer başarılar elde etmesi beklenir. Uydu görüntüleri, askeri üslerin, hareketli birliklerin ve hatta yıkılan şehirlerin detaylı analizini sağlayabilir. Makine öğrenmesi algoritmaları, bu verileri analiz ederek emisyonları tahmin edebilir ve raporlayabilir. Bu, "ulusal güvenlik" kalkanının arkasına saklanan emisyonların ortaya çıkarılması için güçlü bir araç olacaktır.
İklim Adaleti ve Küresel Güney: Konuşmacının küresel güneyin emisyonlarını ölçerken, kendi güçleriyle ihraç ettikleri karbonların göz ardı edilmesini eleştirmesi, iklim adaleti açısından hayati önem taşıyor. Gelişmiş ülkelerin askeri müdahaleleri ve küresel güvenlik politikaları, sıklıkla küresel güneydeki ülkeleri daha fazla çevresel baskı altına sokuyor. Bu ülkelerin emisyonlarını ölçmek ve sınırlandırmak için baskı yaparken, kendi askeri operasyonlarının çevresel maliyetini görmezden gelmek, iklim mücadelesinde samimiyetsizliktir. Bu durum, konuşmacının "iklim ikiyüzlülüğü" olarak adlandırdığı şeyin temelini oluşturuyor.
Geleceğe Yönelik Öngörüler: Konuşmacının AI ve uydu teknolojisiyle oluşturulacak "küresel bir çatışma karbon pusulası ve fiyatlandırması" vizyonu, gelecekteki iklim politikaları için bir yol haritası sunuyor. Bu tür bir sistem, uluslararası ilişkilerde yeni bir denge unsuru yaratabilir. Ülkeler, askeri operasyonlarının çevresel maliyetini bilerek hareket etmek zorunda kalacaklar. Bu, aynı zamanda savaşların caydırıcılığını artırabilir. Eğer bir ülkenin askeri eylemlerinin çevresel maliyeti somut olarak hesaplanıp kamuoyuna açıklanırsa, bu, savaş kararlarını yeniden değerlendirmelerine neden olabilir.
Sonuç: Bu konuşma, iklim değişikliğiyle mücadelede yeni bir cephe açılması gerektiğini vurguluyor. Savaşların çevresel etkisini göz ardı etmek, iklim krizini tam anlamıyla çözmemizi engelleyecektir. Yapay zeka, uydu teknolojisi ve şeffaf raporlama ile bu gizli karbon ayak izini ortaya çıkarmak ve sorumluları hesap vermek, hem gezegenimiz hem de gelecek nesiller için kritik bir adımdır. "Sapı bizden olanlar" yerine, ormana faydalı olanlar gibi hareket etme çağrısı, bu mücadelenin etik boyutunu da ortaya koyuyor.
Kanal: TEDx Talks