Özbekistan Türk-İslam Dünyası İçin Neden Bu Kadar Önemli? Dilara Sayan İle Sıra Dışı Gündem
Haber Global · 2026-09-06
💡 Hızlı Bilgi
1. Taşkent'te inşa edilen devasa İslam Medeniyeti Merkezi, Hz. Osman'a ait olduğu rivayet edilen kan izli mushafın sergilendiği özel Kur'an salonuyla Özbekistan'ın "Üçüncü Rönesans" vizyonunun simgesi olarak tanıtıldı.
2. Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev öncülüğünde yürütülen kültürel atılımın; 8-12. yüzyıl İslam aydınlanması (Birinci Rönesans) ve Emir Timur dönemi mimari-ilmi yükselişinin (İkinci Rönesans) devamı olan "Üçüncü Rönesans"ı temsil ettiği açıklandı.
3. Tarihçiler Mesut Karakulak ve Sadullah Gülten, Emir Timur'un Osmanlı merkezli olumsuz algısının aksine göçebe Türk boylarını yerleşik medeniyete geçiren, bilimi destekleyen ve Avrupa Rönesansı'nı dahi besleyen bir kurucu lider olduğunu vurguladı.
4. Safevi engeli sebebiyle 16. yüzyıldan itibaren Karadeniz ve İstanbul üzerinden hacca giden Özbeklerin kurduğu Üsküdar ve çevresindeki Özbek tekkelerinin, Milli Mücadele döneminde Anadolu'ya gizli silah sevkiyatında stratejik üs işlevi gördüğü belirtildi.
5. Fergana ve çevresindeki Yesevi geleneğine ait yer altı çilehanelerinin tünellerle birbirine bağlandığı, aynı zamanda namaz vakitlerini ve gök cisimlerini takip eden gelişmiş astronomik rasat merkezleri olarak tasarlandığı kaydedildi.
📊 Detaylı Açıklama
Haber Global'de Dilara Sayan'ın sunduğu Sıra Dışı Gündem programı, Özbekistan'ın başkenti Taşkent'te inşa edilen ve İslam dünyasının en kapsamlı kültür projelerinden biri olan İslam Medeniyeti Merkezi'nden gerçekleştirildi. Programın başlangıcında tanıtılan Kur'an salonunda, Hz. Osman'ın şehit edilirken okuduğu rivayet edilen ve üzerinde kan izleri bulunan tarihi Kur'an-ı Kerim nüshası sergilendi. Salonun mimarisinde 1,5 milyon adet özel taş, İspanya ve Portekiz'den getirtilen pembe mermerler ile ayetlerle işlenmiş ipek halıların kullanıldığı vurgulandı.
Akademisyenler Doç. Dr. Sadullah Gülten ve Dr. Mesut Karakulak'ın katıldığı yayında, Özbekistan'ın güncel devlet politikasını oluşturan "Üçüncü Rönesans" kavramı tarihsel temelleriyle irdelendi. Batı merkezli tarih anlayışının Doğu'daki aydınlanmayı görmezden geldiğine dikkat çeken Karakulak; 8. ve 12. yüzyıllar arasında İbn Sina, Biruni, Farabi ve Harezmi gibi dehaların astronomi ve tıp gibi alanlardaki üretimlerinin İslam dünyasındaki Birinci Rönesans'ı oluşturduğunu ifade etti. Bölgenin, istiridyenin kum tanesini inciye dönüştürmesi gibi dışarıdan gelen her türlü bilgiyi işleyerek büyük bir kültürel sentez havzası yarattığı aktarıldı.
İkinci Rönesans'ın mimarı olarak kabul edilen Emir Timur dönemi, programın en geniş değerlendirilen başlıklarından biri oldu. Bozkırın uçsuz bucaksız yatay coğrafyasında dikey ve anıtsal bir mimari kuran Timur'un, konar-göçer Türk unsurlarını yerleşik düzene geçirerek Semerkant ve Buhara gibi merkezlerde ilim ve sanatı devlet eliyle sübvanse ettiği anlatıldı. İtalya'daki Floransa Rönesansı ile paralellikler kurulan bu dönemin, Avrupa'daki canlanmayı dahi dolaylı yoldan beslediği; Türk dünyasının ortak manevi merkezi sayılan Türkistan'daki Ahmet Yesevi Türbesi'nin bizzat Timur tarafından inşa ettirildiği hatırlatıldı.
Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev idaresindeki Özbekistan'ın benimsediği "Üçüncü Rönesans" vizyonunun mekânsal boyutu ele alındı. İslam Medeniyeti Merkezi'nin özellikle Çarlık Rusyası döneminde tahrip edilip Rus yerleşimine açılan "Yeni Taşkent" yerine, yerli halkın tarihi hafızasını barındıran "Eski Taşkent" bölgesinde yükselmesinin derin bir sembolik anlam taşıdığı belirtildi. Bu tercihin, sömürge ve Sovyet dönemlerinin unutturmaya çalıştığı köklü İslam-Türk mirasının fiziksel ve zihinsel olarak yeniden ihyası anlamına geldiği kaydedildi.
Sadullah Gülten, Türkistan coğrafyasının Anadolu ve Balkanlar'daki itikadi ve felsefi yapıyı doğrudan inşa ettiğine değindi. Bölgenin İpek Yolu güzergâhında bulunması ve tarımsal sulama kanalları (arıklar) sayesinde büyük bir refaha ulaştığı, bu zenginliğin medreseler yoluyla ilme dönüştürüldüğü belirtildi. Akıl ile nakli buluşturan İmam Maturidi'nin bu topraklarda yetiştiği ve tüm Türk dünyasının itikat zeminini oluşturduğu anlatıldı. Ayrıca Uluğ Bey'in Semerkant'ta kurduğu rasathanede binden fazla yıldızın konumunu belirlediği ve öğrencisi Ali Kuşçu'nun bu ilmi İstanbul'a taşıdığı bilgisi paylaşıldı.
Tarihsel süreçte Türkistan ile Osmanlı coğrafyası arasındaki hac güzergâhı ve tekke bağları detaylandırıldı. 16. yüzyılda Safevi Devleti ile yaşanan gerilimler ve Şah İsmail ile Özbek hanları arasındaki çatışmalar sebebiyle kara hac yolunun kapandığı, Türkistanlı hacıların Karadeniz üzerinden İstanbul'a gelerek Osmanlı padişahının sağladığı gemilerle Mekke'ye ulaştığı ifade edildi. Bu seyahatler sonucunda İstanbul başta olmak üzere Kudüs ve Balkanlar güzergâhında çok sayıda Özbek tekkesinin kurulduğu, özellikle Üsküdar'daki Özbekler Tekkesi'nin Türkiye'nin Kurtuluş Savaşı sırasında Anadolu'ya mühimmat ve insan kaçırılmasında gizli bir lojistik merkez görevi üstlendiği vurgulandı.
Araştırmacıların Yesevi yolu üzerindeki saha çalışmaları kapsamında tespit ettikleri çilehane mimarisi hakkında dikkat çekici ayrıntılar paylaşıldı. Ahmet Yesevi'nin Hz. Muhammed'in vefat yaşı olan 63 yaşından sonra hayatını yer altındaki çilehanede sürdürme geleneğinin izleri aktarıldı. Fergana Vadisi ve Zengi Ata gibi merkezlerde bulunan yer altı çilehanelerinin 10 metre derinlikte inşa edildiği, bu mekanların tüneller aracılığıyla birbirine bağlandığı ve kubbelerindeki özel ışık delikleriyle hem namaz vakitlerinin hem de astronomik hareketlerin gözlemlendiği çok işlevli bilimsel hücreler olduğu açıklandı.
Son olarak Emir Timur'un Türk tarihindeki konumu tartışılarak Osmanlı merkezli tarih yazımının Timur'a getirdiği eleştirilerin aşılması gerektiği dile getirildi. Timur'un Ankara Savaşı öncesinde gaza yapan tek Müslüman devlet olan Osmanlı ile savaşmaktan kaçınmaya çalıştığı, hükümdarlar arasındaki sert diplomatik mektuplaşmaların kaçınılmaz bir iktidar çatışmasına dönüştüğü belirtildi. Timur'un Cengiz soyundan gelmediği için "Han" unvanı yerine "Emir" ve iki gezegenin kavuşumunu simgeleyen kutlu lider anlamındaki "Sahipkıran" unvanını kullandığı; bu unvanın daha sonra Kanuni Sultan Süleyman ve Rus Çarı IV. İvan tarafından da benimsendiği kaydedilerek Timur'un Türk dünyasının ortak ve birleştirici bir değeri olduğu sonucuna varıldı.
🎯 Haber Analisti Yorumu
Özbekistan'ın Taşkent'te hayata geçirdiği İslam Medeniyeti Merkezi ve bunu "Üçüncü Rönesans" doktriniyle kurumsallaştırması, salt bir mimari restorasyon veya turizm hamlesi değildir. Taşkent yönetimi, Sovyet döneminin halk hafızasında bıraktığı travmatik laikleştirme ve kimliksizleştirme mirasını tasfiye ederek, kendi öz İslam-Türk sentezini devletin meşruiyet tabanı haline getirmeyi hedeflemektedir. İbn Sina, Biruni ve Timur üzerinden kurgulanan bu söylem, ülkeye hem post-Sovyet Orta Asya'da entelektüel liderlik alanı açmakta hem de Batı merkezli aydınlanma anlatısına karşı güçlü bir Doğu alternatifi üretmektedir.
Bu gelişmeler Türk Devletleri Teşkilatı'nın (TDT) geleceği açısından doğrudan somut sonuçlar doğurmaktadır. Türkiye ile Özbekistan arasındaki ilişkiler uzun yıllar süren mesafeli dönemin ardından artık stratejik ve manevi bir ortaklık zeminine oturmaktadır. Programda sıkça vurgulanan Maturidilik vurgusu, bölgede son yıllarda zemin kazanmaya çalışan selefi-radikal akımlara karşı akılcı, yerli ve hoşgörülü bir Sünni Türk kalkanı oluşturma çabasıdır. Ankara ile Taşkent'in bu akılcı ilmi miras üzerinden kuracağı ortak eğitim ve kültür mekanizmaları, tüm Avrasya kuşağındaki dini ve kültürel güvenlik mimarisini tahkim edecektir.
Öte yandan bu büyük vizyonun önünde göz ardı edilemeyecek yapısal sınırlar ve riskler bulunmaktadır. İkinci Rönesans olarak sunulan Timurlu mirası ile Osmanlı mirasının uzlaştırılması entelektüel düzeyde ilerlese de, Orta Asya'daki otoriter devlet geleneklerinin bu "Rönesans" söylemini halk tabanında çoğulcu ve eleştirel bir düşünce devrimine dönüştürüp dönüştüremeyeceği belirsizdir. Dikey mimari, devasa yapılar ve gösterişli müzeler inşa etmek mümkündür; ancak Biruni ve Uluğ Bey seviyesinde bağımsız düşünebilen bir bilim ikliminin modern eğitim kurumlarına entegre edilememesi halinde proje salt bir devlet propagandası vitrini olarak kalma riski taşır.
Son tahlilde Türkiye-Özbekistan hattındaki iş insanları, akademisyenler ve politika yapıcılar için pozisyon açıktır: Gözlem ve çekingenlik dönemi sona ermiştir, aktif katılım ve proaktif entegrasyon safhasına geçilmelidir. Türkiye'deki kurumların Özbekistan'ın bu kimlik inşasını sadece "tarihi kardeşlik" edebiyatıyla değil; ortak üniversiteler, teknoloji transferleri, ilahiyat ve astronomi araştırma enstitüleri kurarak kurumsal ortaklıklara dönüştürmesi elzemdir. Taşkent merkezli bu kültürel uyanış, önümüzdeki on yılda Türk dünyasının jeopolitik ağırlık merkezini belirleyecek ana unsurlardan biri olacaktır.
Kanal: Haber Global