Mahfi Eğilmez ve Servet Yıldırım Cumhuriyetin Kuruluşunda Yaşanan Ekonomik Zorlukları Konuştu!
CNBC-e · 2026-10-29
💡 Hızlı Bilgi
1. Dış borçlanmaya aşırı bağımlılık — riskli, bu modelden kaçın ve mesafeli dur.
2. İhtisas bankacılığı ve sanayi yatırımları — reel sektörü kendi kaynaklarıyla besle ve biriktir.
3. Bağımsız merkez bankacılığı ve yerel para kontrolü — taviz vermeden koru ve güçlendir.
4. Dışa bağımlı büyüme modelleri — temkinli ol, ithal ikamesi ve yerel üretim gücünü öncelikle koru.
5. Yapısal reform arayışları — dış reçeteleri bekleme, kendi kurum içi reform birikimini devreye sok.
📊 Detaylı Açıklama
Mahfi Eğilmez ve Servet Yıldırım, Cumhuriyetin devraldığı mali enkazın boyutunu rakamlarla açıklıyor. Türkiye 1923 yılında sadece 570 milyon dolarlık bir milli gelirle yola çıktı. Kişi başına düşen gelir 48 dolar seviyesindeydi. Bugün ise toplam milli gelir 1,8 trilyon dolara, kişi başı gelir de 18 bin dolar sınırına dayandı. İlk yıllarda sanayinin toplam ekonomi içindeki payı sadece yüzde 11 civarındaydı. Ülke tamamen yıpranmış bir tarım toplumuydu.
Servet Yıldırım, Sevr Anlaşması'nın mali bağımsızlığı tamamen yok eden şartlarına dikkat çekiyor. Osmanlı maliyesi yabancı denetimine bırakılmıştı ve bütçe hakkı fiilen yoktu. Lozan sonrasında dahi gümrük tarifeleri hemen değişmedi. Türkiye, 1929 Büyük Buhranı'na kadar Osmanlı'dan kalan gümrük tarifelerini tam 5 yıl boyunca sürdürmek zorunda kaldı. Üstelik Düyun-u Umumiye borçlarının yüzde 85 gibi ezici bir kısmı yeni devlete devredildi.
Mahfi Eğilmez, Cumhuriyet kadrolarının dış borçlanmaya karşı takındığı mesafeli duruşu anlatıyor. Düyun-u Umumiye ve kapitülasyon travması nedeniyle ilk kuşak dışarıdan borç almaktan kaçındı. Yatırımlar için gereken kaynak tamamen iç tasarruflarla oluşturuldu. İthal ikamesine dayalı üretim ve Türk Parasının Kıymetini Koruma mevzuatı bu zorunluluktan doğdu. Dışa bağımlı olmadan kendi yağıyla kavrulma stratejisi temel ilke haline geldi.
Sanayileşmeyi finanse etmek için sektöre özel ihtisas bankaları kuruldu. 1924 yılında kurulan Türkiye İş Bankası bu sürecin ilk adımı oldu. Ardından 1925'te kurulan Sanayi ve Maden Bankası daha sonra ikiye ayrıldı; tekstil ayağı Sümerbank'a, madencilik ayağı ise Etibank'a dönüştü. Sümerbank topladığı mevduatı tekstil fabrikalarına, Etibank ise madencilik yatırımlarına aktardı. Daha sonra kurulan Denizbank denizcilik sektörünü, Şekerbank ise pancar üreticilerini doğrudan destekledi.
Mahfi Eğilmez, ilk yıllardaki planlı sanayi yatırımlarının bölgesel kalkınma modelini şeker fabrikaları örneğiyle aktarıyor. Pancar çiftçisiyle sözleşmeli tarım yapıldı ve fabrika üretime geçti. Fabrikadan çıkan küspe ise fabrikanın etrafında dev bir hayvancılık sektörünün doğmasını sağladı. Kars gibi illerde hayvancılığın gelişmesi bu planlı zincirin doğal bir sonucuydu. 1930'lu yılların devletçi politikaları ve 1935 sanayi planı bu bütüncül mantıkla hayata geçti.
Para politikasının milli kontrolü için kurumsal altyapı baştan kuruldu. Servet Yıldırım, 1930 yılına kadar Türkiye'nin kendi merkez bankasının bulunmadığını hatırlatıyor. Para basma yetkisi yabancı ortaklı Osmanlı Bankası'nın elindeydi. 1930 yılında çıkarılan kanunla Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kuruldu ve 1931 yılında faaliyete başladı. Devlet Demiryolları, Türk Hava Kurumu, Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü ile Hıfzıssıhha Enstitüsü gibi kurumlar da eşzamanlı olarak inşa edildi.
İki uzman, 1940'ların sonundan itibaren Marshall Planı ve dış yardımlarla başlayan politika değişimini eleştiriyor. İkinci Dünya Savaşı sonrası Amerika ile kurulan yakın ilişkiler yerli üretim refleksini zayıflattı. "Biz size veririz, sizin üretmenize gerek yok" yaklaşımı yerli uçak üretimini ve Köy Enstitülerini tasfiye etti. Kendi kendine yeten planlı kalkınma modelinden uzaklaşılması sanayileşme hızını sekteye uğrattı.
Mahfi Eğilmez, güncel ekonomik krizden çıkış için yapısal reform vurgusu yapıyor. Türkiye'nin sürekli dışarıdan hazır model aramasını eleştiriyor. Ülkenin kendi tarihinde hem 1923 sonrasında hem de 2001 krizi ertesinde çok başarılı reform örnekleri var. Çözüm için dış reçeteleri beklemek yerine, geçmişte kanıtlanmış kurumsal reform iradesini yeniden canlandırmak yeterli görülüyor.
🎯 Finans Uzmanı Yorumu
Cumhuriyetin kuruluş dönemi ekonomi modeli, günümüz piyasaları için çok net bir ders veriyor: Kendi iç tasarrufuna ve yerli üretim zincirine dayanmayan hiçbir finansal büyüme kalıcı olamaz. Mahfi Eğilmez ve Servet Yıldırım'ın ortaya koyduğu tablo, dış borca yaslanan büyüme modellerinin kırılganlığını gözler önüne seriyor. Ağır borç ve kapitülasyon yüküyle başlayan bir ülkenin bütçe denkliği ve ihtisas finansmanıyla ayağa kalkması, bugün cari açıkla boğuşan ekonomi için hâlâ geçerli bir reçetedir.
Konuşmacıların duruşu son derece temkinli ve gerçekçidir. Dış kaynak girişine aşırı bel bağlayan ve sıcak parayla sahte refah üreten politikalara karşı net bir "mesafeli dur ve kaçın" tavrı sergiliyorlar. Buna karşılık, planlı sanayi yatırımları, yerli üreticiyi koruyan finansal kurumlar ve sektörel ihtisas bankacılığı gibi araçlara yönelik kesin bir "biriktir ve uygula" pozisyonu alıyorlar. Ülkenin büyüme hikayesi salt tüketime değil, katma değerli üretime dayanmak zorunda.
Risk tarafında ise en büyük tehdit, kurumsal bağımsızlığın ve planlama disiplininin kaybedilmesidir. 1930'lu yıllarda Merkez Bankası'nın kurulması ve kamu maliyesinin disipline edilmesi bağımsızlığın temel şartıydı. Bugün de para politikasında taviz verilmesi veya sanayi planlamasının piyasa dalgalanmalarına terk edilmesi benzer yapısal tıkanıklıklar üretir. Dış yardımların ve kolay borcun yarattığı rehavet, 1940'ların sonunda olduğu gibi bugün de yerli sanayi altyapısını felç etme riski taşır.
Sonuç olarak piyasalar açısından çıkarılacak en net strateji, dış reçetelerden medet ummayı bırakıp yapısal reformlara odaklanmaktır. Kısa vadeli portföy girişleriyle günü kurtarmak yerine, 1920'lerin kurumsal inşa refleksiyle hukuku, eğitimi ve sanayi altyapısını güçlendirmek gerekiyor. Konuşmacıların çizdiği çerçeveye göre pozisyonumuz nettir: Kolay dış borçlanmaya dayalı politikalardan uzak dur, yerel üretim kapasitesini artıran yapısal reformları beklemeden bir an önce devreye sok.
⚠️ Bu içerik yatırım tavsiyesi değildir.
Kanal: CNBC-e