Konstantinopolis'ten İstanbul'a: İki İmparatorluğun İzinde | Deniz Zeyrek
Deniz Zeyrek · 2026-11-08
💡 Hızlı Bilgi
1. Londra'daki Victoria ve Albert Müzesi, Bizans ile Osmanlı dönemlerini tek çatı altında buluşturan "Konstantinopolis'ten İstanbul'a" sergisini açtı.
2. Sergi, Vatikan'dan Topkapı Sarayı'na kadar uzanan farklı kurumlardan derlenen 1600 yıllık eserleri bir araya getirdi.
3. Sultan 3. Mustafa'nın 1793 yılında İngiltere Kralı 3. George'a gönderdiği altın işlemeli tabancalar ilk kez bu kapsamda sergilendi.
4. Ayasofya'nın 1847 Fossati restorasyon çizimleri ve Sultanahmet'teki Yılanlı Sütun'un bronz başı gibi parçalar ortak şehir hafızasını belgeledi.
5. Gazeteci Deniz Zeyrek ve Murat Yetkin, sergilenen kültürel mirasa karşılık İstanbul'un günümüzde rant ve betonlaşma baskısı altında kaldığını vurguladı.
📊 Detaylı Açıklama
Londra'daki ünlü Victoria ve Albert Müzesi, İstanbul'un 1600 yıllık geçmişini ele alan kapsamlı bir sergiye kapılarını açtı. Gazeteci Deniz Zeyrek ve Murat Yetkin, sergiyi yerinde gezerek iki imparatorluğun bıraktığı izleri aktardı. Sergi, Roma İmparatoru Konstantin'in kenti 330 yılında başkent yapmasıyla başlıyor. Ardından 1453 fethini ve Osmanlı asırlarını içine alarak günümüze kadar uzanıyor. Daha önceki sergiler Bizans ve Osmanlı dönemlerini genelde ayrı tutuyordu. Bu organizasyon ise iki dönemi ilk defa yan yana getiriyor.
Serginin girişinde ziyaretçileri iki farklı inanç ve estetik anlayışını yansıtan eserler karşılıyor. İlk eser, 10. yüzyıldan kalma fildişi oyma bir İsa tasviri. Bizans sanatının kutsalı insan yüzüyle anlatma biçimini temsil ediyor. Hemen yanında ise hattat Hafız Osman'ın 1691 tarihli Hilye-i Şerif'i duruyor. Bu eser de Hz. Muhammed'in vasıflarını çizimle değil, hat sanatının inceliğiyle kelimelere döküyor. Biri sureti, diğeri yazıyı merkeze alıyor. İkisi de aynı kentin farklı dönemlerdeki manevi derinliğini yansıtıyor.
Mutfak ve sofra eşyaları da imparatorluklar arasındaki geçişi açıkça belgeliyor. Deniz Zeyrek, 900 ile 1125 yılları arasına tarihlenen balık desenli Bizans tabağını ve 1350 yılına ait Çin porselenlerini gösteriyor. İtalyan ustalar, Osmanlı pazarı için geleneksel çini işlemelerini seramiklere uyguladı. Bizans sarayının fethiyle birlikte saray içi tüketim ve zevkler de biçim değiştirdi. Günlük kullanım nesneleri, Doğu ile Batı arasındaki teknoloji ve desen alışverişinin yüzyıllar boyunca sürdüğünü ortaya koyuyor.
Giyim kuşam bölümü, dinler arası şaşırtıcı benzerlikleri gözler önüne seriyor. Topkapı Sarayı'ndan ödünç verilen altın sırma işlemeli padişah kaftanı, serginin göz alıcı parçalarından biri. Hemen bitişiğinde aynı kesim tarzına sahip bir Hristiyan başpapaz kaftanı yer alıyor. Papaz kaftanında Davut yıldızı ve İsa figürleri bulunuyor. Kumaş yapısı ve kalıp ise Osmanlı saray giyimiyle neredeyse tamamen örtüşüyor. Bu benzerlik, gündelik üretim tekniklerinin inanç sınırlarını aştığını gösteriyor.
Manchester Üniversitesi arşivinden getirilen yedi metre uzunluğundaki cülus alayı rulosu saray düzenini ayrıntısıyla belgeliyor. Çizimde tahta çıkış töreni adım adım resmediliyor. Fransızca ve Osmanlıca notlar içeren belgede Kızlar Ağası, Şahinciler, kolcular ve okçular rütbelerine göre sıralanıyor. Zeyrek ve Yetkin, Osmanlı bürokrasisinin ve saray hiyerarşisinin bu çizim sayesinde bütün canlılığıyla bugüne ulaştığına dikkat çekiyor.
Diplomasi tarihi açısından en dikkat çeken parça, 1793 yılında hediye edilen iki altın tabanca oldu. Sultan 3. Mustafa, bu silahları İngiltere Büyükelçisi Henry Grenville aracılığıyla Kral 3. George'a yolladı. Eserler şu anda doğrudan İngiltere Kraliyet Koleksiyonu'nda muhafaza ediliyor. Murat Yetkin, devlet adamlarının yabancı liderlere silah hediye etme alışkanlığının köklü bir geçmişi olduğunu hatırlatıyor. Hatta Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın son NATO zirvesinde konuk liderlere tabanca vermesini bu eski diplomatik gelenekle bağdaştırıyor.
Ayasofya bölümü ise kentin simge yapısının geçirdiği dönüşümleri belgeliyor. Sultan Abdülmecid, 1847 yılında İsviçreli Fossati kardeşleri yapının restorasyonu için görevlendirdi. Fossati kardeşler sıva altında kalan Bizans mozaiklerini tek tek temizleyip çizimlerini yaptı. Ardından dönemin hassasiyetleri gereği bu mozaikler yeniden kapatıldı. Sergide yer alan 1852 tarihli Fossati çizimleri, yapının çok katmanlı hafızasını koruyan en önemli belgeler arasında sayılıyor.
Sultanahmet Meydanı'ndaki Yılanlı Sütun'un bronz başı da serginin eski çağlara uzanan köklerini gösteriyor. Anıt, milattan önce 479 yılında Perslere karşı kazanılan zafer anısına Delfi'ye dikildi. Daha sonra Konstantinopolis'teki Hipodroma taşındı. Hipodrom, Bizans döneminde at yarışlarına sahne olurken Osmanlı devrinde cirit oyunlarına ve şenliklere ev sahipliği yaptı. Aynı mekanda 2 bin yılı aşan bir süre boyunca halk eğlenceleri kesintisiz devam etti.
Sanatın siyasi iktidarlarla ilişkisi Bizans belgelerinde de görülüyor. 1066 tarihli Theodor Mezmurlar kitabı, 9. yüzyıldaki ikona kırıcılık (tasvir yasağı) dönemini ve sanatçıların gördüğü baskıları anlatıyor. Benzer bir dönüşüm Osmanlı resminde de yaşandı. Fatih Sultan Mehmet, Rönesans ressamı Gentile Bellini'yi saraya davet edip kendi portresini yaptırdı. Ancak sonraki devirlerde dini kaygılarla padişah albümlerinde yüzler ve eller çizilmedi; yerlerine yalnızca tuğralar ve boş kaftanlar yerleştirildi.
Deniz Zeyrek, serginin sonunda İstanbul'un günümüzdeki kentsel yönetimine yönelik sert eleştirilerde bulunuyor. Kentin sadece arsa veya rant alanı olarak görülmesini büyük bir uygarlık kaybı diye tanımlıyor. Tarihi yapıların etrafını saran betonlaşma, geçmişten devralınan çok uluslu ve çok dinli mirasa zarar veriyor. Zeyrek, bir kenti askeri güçle fethetmenin mümkün olduğunu ama asıl başarının o kentin mirasını eksiksiz korumak olduğunu vurguluyor.
🎯 Siyaset Analisti Yorumu
Sergi, Türkiye'de uzun yıllardır süren kutuplaştırıcı tarih okumasını doğrudan sarsıyor. İç siyasette Bizans ve Osmanlı mirası çoğu zaman birbirini dışlayan iki zıt ideolojik kutup gibi pazarlanıyor. Oysa Londra'daki bu seçki, Osmanlı sarayının Bizans devlet teşkilatından, seramiğinden ve mimarisinden beslendiğini net biçimde belgeliyor. İktidar çevrelerinin fethi yalnızca yıkım ve sıfırdan inşa olarak sunan söylemi, tarihsel süreklilik gerçeği karşısında siyaseten zayıflıyor.
Tarihi mirasın korunması meselesi, Türkiye'de kentsel rant ve imar politikalarıyla doğrudan çatışıyor. Zeyrek'in betonlaşma eleştirisi, yerel yönetimler ile merkezi idare arasındaki yetki kavgasının temelini oluşturuyor. Tarihi alanların korunması çoğu zaman inşaat odaklı sermaye birikim modeline feda ediliyor. Şehri sadece üzerinde geliştirme yapılacak parseller bütünü olarak gören anlayış, kültürel diplomaside Türkiye'nin elindeki yumuşak güç potansiyelini de hızla tüketiyor.
Dış politika açısından bakıldığında, kültürel diplomasi Türkiye'nin Batı ile ilişkilerinde kritik bir köprü işlevi görüyor. Sultan 3. Mustafa'nın İngiltere Kralı'na verdiği tabancalar ve Bellini'nin saraya davet edilmesi, Osmanlı'nın Batı ile kurduğu pragmatik diyaloğu hatırlatıyor. Bugün bu çok katmanlı mirasa sahip çıkmak, Türkiye'yi uluslararası arenada yalnızlaşmaktan koruyacak güçlü bir diplomatik meşruiyet alanı sunuyor. Bu alanın ihmal edilmesi, ülkenin evrensel kültür sahnesindeki temsil gücünü belirgin biçimde daraltıyor.
Önümüzdeki dönemde Ayasofya ve Sultanahmet çevresindeki kentsel koruma kararları en kritik siyasi gösterge olacak. Merkezi hükümetin tarihi yapılara yönelik müdahaleleri, uluslararası kültür kuruluşlarıyla yeni gerilimler üretme riski taşıyor. Kültür varlıklarının iç siyaset malzemesi mi yapılacağı, yoksa evrensel standartlarda korunup dünyaya mı açılacağı sorusu, Türkiye'nin kendi geçmişiyle kuracağı barışın da yönünü belirleyecek.
Kanal: Deniz Zeyrek