İKİ BÜYÜK PROJE ÇÖKTÜ! NELER OLUYOR?
Abdullah Çiftçi · 2026-10-08
💡 Hızlı Bilgi
1. Irak'ın işgali sonrasında İran'ın Fars merkezli Şii yayılmacılığı ve Büyük Pers İmparatorluğu kurma ideali, 7 Ekim Aksa Tufanı ve sonrasındaki gelişmelerle birlikte ciddi şekilde sekteye uğramıştır.
2. İran, Afganistan ve Irak işgallerinde ABD ile, Suriye'de ise Rusya ile işbirliği yaparak bölgesel vekiller (Hizbullah, Husiler) üzerinden bir hat kurmuş, ancak bu strateji zamanla ters tepmiştir.
3. İsrail'in çağrı cihazı operasyonları ve üst düzey komuta kademesine yönelik suikastları, İran'ın vekil güçleri üzerindeki kontrolünü ve caydırıcılığını zayıflatmıştır.
4. Çin ile Avrupa Birliği ve ABD arasındaki ticaret fazlası ve kapasite fazlası imalat ürünleri krizi, küresel ticaret savaşlarını derinleştiren en önemli dönüm noktalarından biridir.
5. ABD ve müttefiklerinin (Türkiye dahil) imalat sektöründeki Çin menşeli kapasite fazlasıyla mücadele etmek amacıyla sektörel komiteler kurması, ekonomik bloklaşmanın netleştiğini göstermektedir.
📊 Detaylı Açıklama
Amerika Birleşik Devletleri'nin Irak'ı işgal ederek Saddam Hüseyin'i devirmesi ve ülkeyi Şii gruplara teslim etmesi, Orta Doğu'da yeni bir dönemin kapılarını aralamıştır. Bu süreçte İran'daki Fars kökenli rejim, Arap ve Türk Şiilerini de kendi emellerine inandırarak Bağdat, Şam, Beyrut ve Sana'yı içine alan geniş bir etki alanı kurmayı hedeflemiştir. İranlı yetkililerin geçmişteki beyanları (örneğin Afganistan ve Irak'ta ABD'ye havaalanı ve lojistik destek sağladıklarını itiraf etmeleri), bu yayılmacı politikanın pragmatik ittifaklarla yürütüldüğünü açıkça göstermektedir. Ancak 7 Ekim süreci ve sonrasındaki gelişmeler, bu büyük İran projesinin çöktüğünü kanıtlamıştır.
İran'ın Suriye'de rejimi koruma bahanesiyle Rusya ile işbirliği yapması ve bölgeye binlerce milis kaydırması, yerel halklar üzerinde büyük yıkımlara yol açmıştır. Lübnan'da Hizbullah hattı ve Yemen'de Husiler üzerinden kurulan bu eksen, İsrail'in stratejik hamleleri (çağrı cihazı patlamaları ve üst düzey liderlerin öldürülmesi) karşısında ağır darbe almıştır. Irak'ta ise Şii unsurların dahi İran kontrolünden çıkarak Arap koalisyonuyla ticaret yapma ve milisleri silahsızlandırma eğilimine girmesi, Tahran'ın bölgedeki iddialarını sürdürülemez hale getirmiştir.
Küresel ekonomik düzlemde ise Çin ile Batı dünyası arasındaki ticaret dengesizlikleri başat bir kriz unsurudur. Çin'in Avrupa'daki ticaret fazlasının 2015'ten 2025'e kadar katlanarak artması, AB'yi Pekin ile masaya oturmaya zorlamıştır. Buna paralel olarak ABD öncülüğünde Türkiye'nin de aralarında bulunduğu 14 ülke, Çin'in imalat sektöründeki kapasite fazlası ürünleriyle mücadele etmek için sektörel komiteler kurma kararı almıştır. Bu durum, küresel ticaret yollarının ve üretim merkezlerinin yeniden konumlandırıldığını göstermektedir.
Teknolojik alanda yaşanan gelişmeler, ulus devletlerin güvenlik ve hukuk algısını kökten sarsmaktadır. Yapay zeka alanında yapılan çalışmalar; insanların daha önce gördüğü görüntülerin yeniden üretilebilmesini, göz retinasından yaş tespiti yapılabilmesini ve İtalya Başbakanı Meloni örneğinde olduğu gibi seslerin ticari marka olarak tescil edilmesini beraberinde getirmiştir. Deepfake teknolojilerinin yaygınlaşması, mahremiyet ve suçla mücadele yöntemlerini yeniden tanımlamaktadır.
FBI'ın gerçekleştirdiği son operasyon, dijital çağın güvenlik açıklarını gözler önüne sermiştir. Kanada'da Şubat ayında 18 yaşında bir öğrencinin gerçekleştirdiği okul katliamının arkasında, sosyal video platformları üzerinden iletişime geçerek PayPal ile mühimmat parası gönderen ve saldırıyı canlı yayınlamaya ikna eden 30 yaşında bir kişinin olduğu tespit edilmiştir. Bu olay, siber platformların ve çevrimiçi etkileşimlerin bireysel şiddet eylemlerindeki yönlendirici rolünü açıkça ortaya koymaktadır.
Avrupa'da ise ekonomik ve siyasal çöküş sinyalleri güçlenmektedir. Fransa'da 10 yıllık devlet tahvili faiz oranlarının 1801 yılından bu yana en yüksek seviyeye tırmanması, bankacılık ve kamu maliyesi açısından ciddi bir alarm zilidir. Fransa'da artan polis şiddeti, öğrenci ve sendika eylemlerinin liselere kadar sıçraması, Belçika gibi komşu ülkelerde toplanma yasaklarının getirilmesi, halkın geçim derdiyle liderlerin jeopolitik hesapları arasındaki uçurumu derinleştirmektedir.
Jeopolitik ittifaklar ve askeri yapılanmalar bağlamında, ABD'nin Laos'ta askeri üs kurması gibi hamleler, Washington'un Hint-Pasifik'teki stratejik yayılımını sürdürdüğünü göstermektedir. Türkiye'nin dış politikadaki duruşu ise bölgesel sahiplenme ve savunma odaklı işbirlikleri üzerine kuruludur. Mekke Savunma Anlaşması çerçevesinde taarruz değil teknik ve savunma amaçlı destek verileceğinin vurgulanması, Yemen'deki Husilerle olası çatışma risklerine karşı Türkiye'nin temkinli ve rasyonel bir hat izlediğini teyit etmektedir.
🎯 Tarih Uzmanı Yorumu
Videoda ele alınan ana tez; 20. yüzyılın ideolojik ve emperyal yayılmacılık projelerinin (hem İsrail'in Vadedilmiş Topraklar/Büyük İsrail vizyonu hem de İran'ın Fars merkezli Büyük Pers İmparatorluğu hayali) 21. yüzyılın değişen jeopolitik ve teknolojik dinamikleri karşısında çöktüğüdür. Bu tez, tarihsel bağlam ve sahadaki somut gelişmelerle büyük ölçüde örtüşmektedir; nitekim ulus-devletlerin sınır ötesi vekalet savaşları artık sürdürülebilir olmaktan çıkmıştır.
Tarihsel açıdan bakıldığında, imparatorluk bakiyesi bölgelerde kurulan yapay hegemonya çabalarının (İran'ın Irak, Suriye ve Lübnan eksenli yayılma politikası) halkların ekonomik ve sosyal gerçeklikleriyle taban tabana zıt olması kaçınılmaz bir çöküşü tetiklemiştir. Nasıl ki geçmişteki emperyal müdahaleler kalıcı barış getirmediyse, bugünkü vekalet savaşları da hem tahran yönetimini iç güvenlik krizleriyle baş başa bırakmış hem de bölge ülkelerini yeni bir mali ve askeri yükün altına sokmuştur.
Bu süreçteki en büyük risk, devlet aklından uzaklaşarak yalnızca kısa vadeli ideolojik veya ekonomik çıkarlara odaklanan yönetim yapılarıdır. Halkların yoksullukla boğuştuğu, devlet tahvillerinin tarihin en yüksek faiz oranlarını gördüğü (Fransa örneği) bir küresel iklimde, liderlerin halkın gerçek sorunlarından kopuk olması sosyal patlamaları kaçınılmaz kılmaktadır. Bu durum, ekonomik ve kurumsal denetim mekanizmalarını işletemeyen ülkeler için ciddi bir beka riski barındırmaktadır.
Sonuç olarak; ulus devletlerin 20. yüzyılın refleksleriyle 21. yüzyılın dijital ve teknolojik dünyasını yönetemeyeceği açıktır. Türkiye gibi stratejik konumdaki ülkeler açısından en rasyonel aksiyon; dış müdahalelerden ve riskli askeri maceralardan uzak durarak bölge içi diplomatik çözüm mekanizmalarını (Mekke Savunma Anlaşması örneğinde olduğu gibi savunma ve denge eksenli) güçlendirmek, iç alanda ise liyakati ve sosyal adaleti yeniden tesis etmektir.
Kanal: Abdullah Çiftçi