Fırtınanın Tam Ortasındayız! Buradan IMF Politikaları İle Çıkamayız | Can Selçuki
Mesele Ekonomi · 2026-08-06
💡 Hızlı Bilgi
1. Toplumun %73'ü ülke ekonomisini kötü veya çok kötü olarak değerlendiriyor; AK Parti seçmeninin %51'i de ilk kez karamsar tarafa geçmiş durumda.
2. Yurttaşların %51,7'si aylık gelirinin giderini karşılamadığını ve borçlanarak ya da harcamaları kısıp borç döndürerek yaşamak zorunda kaldığını belirtiyor.
3. Hanehalkının yıl sonu enflasyon beklentisi %47 seviyesine gerilese de Merkez Bankası ve OVP hedeflerinin belirgin şekilde üzerinde kalmaya devam ediyor.
4. TÜİK tüketici güven endeksi 89,8'e yükselmiş olsa da 100 eşik değerinin altında kalarak kötümser bölgedeki seyrini sürdürüyor.
5. En düşük %20'lik gelir grubunda barınma ve kira harcamaları gıda harcamalarını geride bıraktı; halk gıdasından kesip barınmaya aktarmak zorunda kalıyor.
6. Lahmacun endeksi verilerine göre işletmeler maliyet artışlarını fiyata yansıtamıyor; kar marjları eriyor veya ürün kalitesi/personel şartları düşürülüyor.
7. Türkiye nüfusunun %70'inin toplam net serveti 10.000 dolar veya altında seyrediyor; ülke derin bir servet adaletsizliği ile karşı karşıya.
8. Tüketimi baskılayıp ücretleri kısıtlayarak enflasyonu düşürmeyi hedefleyen ortodoks IMF tarzı sıkılaşma politikaları sürdürülebilir refah üretmiyor.
9. Türkiye; ABD borçlanma maliyetleri, Çin kapasite fazlası baskısı ve Avrupa'daki yatırım eksikliğinden oluşan küresel fırtınanın tam ortasında edilgen bir konumda duruyor.
📊 Detaylı Açıklama
Can Selçuki, 82 aydır düzenli olarak yürüttükleri araştırma verilerine dayanarak Türkiye'de ekonomik hissedişin dip seviyelerde bir platoya oturduğunu ifade ediyor. Araştırma sonuçlarına göre halkın %73'ü mevcut ekonomik gidişatı kötü veya çok kötü olarak tanımlarken, karamsarlık oranları genel toplum genelinde %53 seviyesinde seyrediyor. Bu tabloda en dikkat çekici kırılma, Mart 2025'ten bu yana ilk kez AK Parti seçmeninin %51'lik çoğunluğunun ekonomiyi olumsuz olarak nitelemesidir. Özellikle 65 yaş üstü emekli nüfusta yaşanan memnuniyetsizlik artışı, geçim sıkıntısının toplumsal tabandaki derinliğini net bir şekilde gözler önüne seriyor.
Halkın geçinebilme ve gelir-gider dengesine dair veriler incelendiğinde, katılımcıların %51,7'si gelirinin giderini karşılamadığını açıkça dile getiriyor. Bütçe açığını kapatmak isteyen vatandaşlar ya kredi kartı ve borçlanma mekanizmalarına sığınıyor ya da temel harcama kalemlerinden kesinti yapmak zorunda kalıyor. Yoksul kesimde tehlikeli bir dönüşüm yaşanıyor; en düşük %20'lik gelir grubundaki hanelerde barınma masrafları ilk kez gıda harcamalarının üzerine çıkmış durumda. Vatandaşlar daha lüks konutlara taşındıkları için değil, yüksek kiraları ödeyebilmek adına mutfak ve gıda bütçelerinden fedakarlık etmek zorunda kalıyorlar.
Öte yandan, hanehalkının enflasyon beklentisinde kademeli bir gerileme göze çarpıyor. Haziran ayına kıyasla gerileyerek %47 seviyesine inen enflasyon beklentisi, resmi hedeflerin çok üzerinde olmasına karşın düşüş trendini koruyor. Benzer şekilde TÜİK Tüketici Güven Endeksi de 89,8 değerine yükselmiş durumda. Endeksin 100 eşik değerinin altında kalması kötümserliğin sürdüğünü gösterse de karamsarlığın şiddetinde bir azalma olduğuna işaret ediyor. Bu durumun arkasında yaz aylarının getirdiği ısınma ve okul masrafı düşüşleri, mevsimsel gıda fiyatı avantajları ve kayıt dışı ekonominin yarattığı alternatif gelir kanalları yatıyor.
Reel sektördeki tahribat ve fiyatlama davranışları ise "Lahmacun Endeksi" verileri üzerinden somutlaştırılıyor. 30 büyükşehirde 3.000'den fazla restorandan toplanan fiyat verilerine göre, son 6 aydır lahmacun fiyatlarındaki aylık artış genelde aylık TÜFE'nin altında kalıyor. Bu durum işletmelerin artık artan maliyetleri tüketiciye yansıtamayacakları bir limite ulaştıklarını gösteriyor. Restoranlar ve işletmeler bu baskıyı ya kar marjlarını sıfırlayarak ya da porsiyon küçültme, düşük kaliteli malzeme kullanma ve personel sayısını azaltma gibi kalite düşürücü yöntemlerle göğüslemeye çalışıyor.
Türkiye ekonomisinin temel kriz noktası gelir eşitsizliğinin de ötesine geçen servet adaletsizliği olarak tanımlanıyor. Türkiye nüfusunun %70'inin tüm varlıkları (ev, araba, tasarruf) dahil toplam net serveti 10.000 dolar veya altında bulunuyor. Bu durum, nüfusun küçük bir kesiminin yüksek gelir ve serveti elinde topladığı küresel eğilimle benzerlik gösteriyor. IMF'nin dahi 2016 raporlarında kemer sıkma ve neoliberal politikaların gelir adaletsizliği yarattığını kabul ettiği bir ortamda, Türkiye'de uygulanan ortodoks politikaların ve servetin yukarıda birikip aşağı süzüleceği (trickle-down) varsayımının çalışmadığı vurgulanıyor.
Mehmet Şimşek yönetiminde uygulanan rasyonel ve ortodoks ekonomi programı, ücretleri baskılayarak ve iç tüketimi kısarak enflasyon düşürmeyi hedeflese de yapısal sorunlara çözüm üretmekten uzak kalıyor. Uygulanan programın sürdürülemez boyutlara ulaşması sebebiyle seçime doğru gidilirken iktidarın yan yollara başvurabileceği öngörülüyor. Türk Lirası'nın aşırı değerlenmesi karşısında ezilen ihracatçıya kur artışı yerine farklı teşvikler verilmesi ve artmayan reel ücretlerin yarattığı tahribatı hafifletmek amacıyla "vatandaşlık geliri" benzeri sosyal destek modellerinin gündeme getirilebileceği değerlendiriliyor.
Dünya ekonomisinde ise Türkiye'yi yakından ilgilendiren üç büyük harcama ve dönüşüm alanı öne çıkıyor: Yapay zeka kaynaklı teknoloji yatırımları, yeşil dönüşüm/iklim mücadele harcamaları ve savunma sanayii bütçeleri. ABD'nin cari açığı, Çin'in kapasite fazlası ve Avrupa'nın yatırım eksikliği fırtınasının ortasında kalan Türkiye, yüksek Dolar borçlanma maliyetleri ve Çin ucuz üretimi karşısında edilgen kalıyor. Teknoloji ve yeşil dönüşüm sermayesinde pay sahibi olamayan Türkiye, sadece savunma sanayindeki KOBİ entegrasyonu ile kısıtlı bir alanda varlık gösterebiliyor.
Ekonomik tablonun siyasete yansıması ise belirgin biçimde seçmen katılım oranları üzerinden şekilleniyor. Ekonomik memnuniyetsizlik derinleştikçe iktidar seçmeni muhalefet partilerine kaymaktan ziyade sandığa gitmeme ve kararsız kalma eğilimi gösteriyor. 2024 yerel seçimlerinde 2 milyonun üzerinde AK Parti seçmeninin sandığa gitmemesi bu durumun somut örneğidir. Tüketici güveni ve ekonomik beklentiler toparlanmadığı sürece iktidar blokunun sandıkta oy kaybı ve düşük katılım riskiyle karşılaşmaya devam edeceği tespiti yapılıyor.
🎯 Finans Uzmanı Yorumu
Ekonomist Can Selçuki'nin sunduğu makroekonomik veriler ve saha analizleri, Türkiye'nin mevcut enflasyonla mücadele programında tıkanma noktasına yaklaştığını net biçimde gösteriyor. Sadece para politikası ve sıkılaşma tedbirleriyle, iç talebi bastırarak ve reel ücretleri baskılayarak enflasyonu kalıcı olarak düşürme yaklaşımı toplumsal ve ekonomik sınırlara dayanmış durumdadır. Servet dağılımındaki aşırı bozulma ve reel sektördeki marj daralması dikkate alındığında, mevcut uygulamanın kalıcı makro istikrar üretmekten ziyade reel sektörde kademeli bir durgunluk riskini artırdığını değerlendiriyorum.
Toplumun %70'inin net servetinin 10.000 doların altında kalması, iç talebe dayalı organik büyüme modelinin ve hanehalkı dayanıklılığının ne kadar kırılgan olduğunu kanıtlıyor. Lahmacun Endeksi örneğinde görüldüğü üzere, maliyet enflasyonunun tüketiciye yansıtılamadığı bir aşamaya geçilmesi, orta ve küçük ölçekli işletmelerde (KOBİ) kar marjlarının erimesine, kalite kayıplarına ve ilerleyen dönemde istihdam kayıplarına yol açabilir. Finansal piyasalar açısından bu durum, kurumsal batık risklerinin ve protestolu senet/kredi kartı takip oranlarının önümüzdeki dönemde artabileceğine işaret etmektedir.
Küresel tarafta ABD faizlerinin yüksek seyri, Avrupa'daki büyüme eksikliği ve Çin'in sanayi kapasite fazlası, Türkiye gibi dış finansman ihtiyacı yüksek gelişmekte olan ülkeler için ciddi bir dışsal risk faktörüdür. TL'nin reel olarak değerlendiği ve dış borçlanma maliyetlerinin yüksek kaldığı bu konjonktürde, ihracatçının rekabet gücünü kaybetmesi kaçınılmazdır. Yan yollardan verilecek teşvikler veya sosyal transferler (vatandaşlık geliri vb.) ise bütçe disiplinini bozma riski taşıdığı için makroekonomik dengeler açısından iki ucu keskin bir kılıç niteliğindedir.
Sonuç olarak, yatırımcılar ve piyasa aktörleri açısından mevcut tablo "temkinli bekle-gör" pozisyonunu zorunlu kılmaktadır. Dezenflasyon sürecinin hanehalkı ve işletmeler üzerindeki maliyeti giderek ağırlaşırken, katı enflasyon beklentileri sebebiyle agresif bir faiz indirimi patikasına girilmesi de son derece risklidir. Portföy yönetiminde, reel sektördeki marj daralmalarından en az etkilenecek güçlü bilançoya sahip şirketlere odaklanılması, sabit getirili varlıklarda yüksek reel faiz imkanlarının değerlendirilmesi ve yapısal enflasyon riskine karşı varlıkların çeşitlendirilmesi stratejik bir gerekliliktir.
⚠️ Bu içerik yatırım tavsiyesi değildir.
Kanal: Mesele Ekonomi